Additional menu

Hoe verhoudt mindfulness zich tot dissociatie

Fysiotherapeuten die met mindfulness werken stellen soms de vraag hoe dissociëren (bijvoorbeeld door psychotrauma) en mindfulness zich onderling verhouden. Ook al is globaal gesproken mindfulness training op veel vlakken voor patiënten zinvol (Burken, 2017), toch is er nog opvallend weinig onderzoek gedaan naar het effect van mindfulness op dissociatie. De auteur van dit artikel (C. Forner) gaat ervan uit dat beide gebieden veel van elkaar kunnen leren en biedt daarom een overzicht.

Mindfulness

Eerst een definitie van mindfulness: mindfulness betreft het ontwikkelen van een helder gewaar zijn van de huidige ervaring vanuit een compassievol en niet-oordelend standpunt. Voor de duidelijkheid, mindfulness is een mentale staat waar meerdere processen samenkomen, terwijl mindfulness meditatie verwijst naar een oefenvorm om deze mentale staat te ontwikkelen. In dit artikel zal het vooral gaan over mindfulness als staat. Een mentale staat die veel aanwezig is kan een meer duurzame persoonlijkheidstrek worden.
Niet elke vorm van mindfulness training is het zelfde, er zijn accent verschillen. En zo ook is niet elke dissociatieve toestand het zelfde. Er is bijvoorbeeld een groot verschil tussen de meer actieve vecht-vlucht defensies en een meer passief tonische verstarring of ‘je voor dood houden’. In deze samenvatting zal er vooral naar mindfulness gekeken worden vanuit een hechtings- en relationeel perspectief.

Mindful gewaar zijn vanuit een nieuwsgierig en accepterend perspectief kan in tegenstelling tot een alledaags bewustzijn, een aantal belangrijke hersenregionen beter laten functioneren. Het betreft regionen die te maken hebben met aandacht en emotieregulatie. Maar als men kijkt naar de hersenregionen die beïnvloed worden, zoals de mPFC, dan ziet men dat een breed palet van functies beïnvloed wordt. De negen basisfuncties van de mPFC zijn:

  • Lichaamsregulatie:
  • Emotionele balans,
  • Respons flexibiliteit,
  • Modulatie van geconditioneerde angst,
  • Communicatieve afstemming,
  • Empathie,
  • Inzicht,
  • Intuïtie,
  • Moraliteit,

De negen functies van mindfulness

Als we kijken naar deze negen basisfuncties die door mindfulness aangesproken worden dan zien we dat het niet alleen over gewaar zijn en acceptatie gaat, maar ook over volwaardig menselijk functioneren in relatie tot zichzelf en anderen. Mindfulness heeft dus veel te bieden en daarom zullen we bij elk van de negen functies stilstaan. Later zullen we zien dat bij een gezonde hechtingsontwikkeling dezelfde processen spelen.

Lichaamsregulatie: lichaamsregulatie kan helpen bij angst. Niet alleen door ontspanning, maar ook door meer inzicht in wat er speelt. (a) Opmerken dat we angstig zijn. (b) De ware bron van de angst beter waarnemen. (c) Beter het probleem dat er ligt kunnen onderzoeken. (d) En de angst zo verwerken dat we er iets van leren voor een ‘veiliger’ toekomst.

Emotionele balans: mindful gewaar zijn en acceptatie van emoties helpt ons emoties te begrijpen, ze te beleven, en ze objectief uit te drukken. Men ontwikkelt affect tolerantie waardoor men meer objectief naar de eigen emoties kan kijken om te zien wat er speelt en wat er nodig is.

Respons flexibiliteit: mindfulness zorgt voor een pauze waardoor men de stereotype reactiviteit kan uitstellen en afstand en tijd neemt om interne of externe informatie te verzamelen om daarna meer gepast te reageren. Net zoals een kind moet leren niet meegezogen te worden in de reactiviteit van een ander.

Modulatie van geconditioneerde angst: allerlei angsten, ooit verworven en zinvol, kunnen vanuit een mindfulness perspectief op de huidige situatie gemoduleerd worden. Men leert zien dat de oude angstrespons ooit iemands beste keuze was, maar nu niet meer nodig is.

Communicatieve afstemming:  mindfulness ontwikkeld enerzijds (a) het vermogen om in te schatten wat andere mensen voelen en (b) het vermogen om informatie te communiceren die voorbij woorden ligt. Het is het vermogen dat ouders bijvoorbeeld gebruiken bij het omgaan met hun baby als die nog niet praten. Het is voelen wat de ander voelt, met tegelijkertijd de ‘markering’ dit is hun emotionele staat en niet de mijne.

Empathie: is verwant met bovenstaand vermogen. Het vermogen om met compassie en begrip de gevoelens en het perspectief van anderen waar te nemen. Het speelt ook een belangrijke rol bij ‘je gevoeld voelen’: het gevoel dat andere voelen wat jij voelt en je dus niet alleen staat.

Inzicht: mindfulness geeft inzicht over de inhoud en aard van innerlijke woordloos (lichamelijk) gecommuniceerde signalen. Door dit open en objectief waarnemen van wat het lichaam van een bepaalde situatie vindt, kan veel informatie geven die anders via de ‘ratio’ niet beschikbaar was. En op die informatie kan weer gehandeld worden.

Intuïtie: mindfulness laat onze instinctieve (overlevings)reacties zien. Men kan ze beter plaatsen en er dus beter op reageren.

Moraliteit: al deze functies bij elkaar zal leiden tot een meer compassievol, empathisch, tolerant en beter gereguleerd individu. Iemand met een breed ‘window of tollerance’ die stevig gegrond is. Door mindfulness beoefening kan dit bevordert worden en overgaan van state naar trait. Het is de harmonische, geïntegreerde en rijpe positie die onze jonge kinderen van ons verwachten.

Je ziet dat de hersenregionen en de functies die mindfulness aanspreken niet alleen met gewaar zijn te maken hebben, maar ook met gezonde menselijk hechting, groei en ontwikkeling. De voordelen van regelmatige mindfulness beoefening zijn in die zin het zelfde als de voordelen van veilige hechting. Voor fysiotherapeuten die binnen de psychosomatiek werkzaam zijn is dit een belangrijke bevinding.

Mindful brein versus dissociatie

Een goed werkende mindful brein is dus een rijpe ontwikkelingsmijlpaal waar onze hersenen qua aangeboren structuur zich naartoe neigen te ontwikkelen. Het is helaas tegelijkertijd ook de ontwikkeling en vermogens die veel dissociatieve cliënten missen. Tijdens dissociatie werken de hersenen geheel anders dan tijdens normaal bewustzijn, en zeker tijdens mindful bewustzijn. Dissociatie is gericht op het behouden van het leven terwijl mindfulness niet over behouden maar over het bevorderen van ons leven gaat. De boven beschreven functies zijn ‘evolutionair’ niet bedoeld om individueel gehouden te worden, maar de mindful staat is mede bedoeld om de hersenen van onze kwetsbare jongeren helpen te ontwikkelen richting deze rijpe staat. Veiligheid is daar erg belangrijk in. Bij sterke drieging schakelen immers de mindful regionen af en gaan de op defensie gerichte regionen aan. Dat is evolutionair verstandig. We gaan niet mindful het naderen van een sabeltijger gadeslaan… De mindful staat is belangrijker in veiliger tijden en sterk relationeel gericht, maar niet in situaties waarin een mens een ander mens iets aandoet.

Dissociatie kan men zien als de grootmeester van overleven, vooral in situaties waarin andere mensen niet voor onze veiligheid kunnen zorgen. Dissociatie is een tegengestelde hersentoestand ten opzicht van mindfulness. Men kan zelfs zeggen dat ‘dissociatie’ fobisch is voor de mindfulness staat. Deze tegenstelling is goed te zien als men een brein vergelijkt dat gedissocieerd is met een brein dat goed getraind is in mindfulness. Een gedissocieerd brein is dus wezenlijk anders dan een mindful brein.
Het gedissocieerde brein heeft moeite met de negen eerder beschreven functies. Dus moeite met emoties voelen en reguleren, empathisch zijn, communicatief afstemmen, naar de eigen lichaamssignalen luisteren, leren van eerdere ervaringen, zich gevoeld voelen, etc.

Te veel van het goede

In veel opzichten is dissociatie het gemis aan mindfulness. Als iemand door trauma’s vaak moest dissociëren wordt het een persoon die fobisch is voor mindfulness. De insula en mediale prefrontale functies doen hun werk dan niet meer naar behoren en dat is ook zo bedoeld: niets voelen. Het lichaam snijdt mindfulness weg en geeft voorrang aan de ontwikkeling van dissociatie als primaire overlevingsstrategie. Na de dreiging kan mindfulness helpen om te herstellen en soms zelfs te groeien van het incident. Voor zwaar getraumatiseerde patiënten is mindfulness echter niet aanwezig en geen optie. Het weer voelen en naar binnen keren kan overweldigend veel traumatisch materiaal losmaken dat ze niet aankunnen, mede ook omdat ze geen steun kunnen putten vanuit hun hechtingssysteem. Sterker nog, nabijheid en intimiteit kan juist een bedriegende stimuli zijn.
Gevolg kan zijn dat mindfulness juist dissociatie uitlokt en dit dus geoefend wordt. Door hiervan bewust te zijn kan de fysiotherapeut besluiten een patiënt door te verwijzen naar een psycholoog die meer bekend is met mindfulness en trauma’s. Bij het besluit om toch aan mindful lichaamswerk te doen, zullen hele klein stapjes genomen moeten worden, binnen een context van relationele veiligheid. Hoe groot die stapjes moeten zijn kan alleen ingeschat worden als de fysiotherapeut zelf een goed ontwikkeld mindful brein heeft, zodat de negen functies adequaat relationeel ingezet kunnen worden. Men handelt dan als ‘wijze’ fysiotherapeut. En, dat mag weleens gezegd worden, daar lopen er toch behoorlijk wat van rond!

Breng als fysiotherapeut meer mindfulness in je werk. Zie de opleidingen: de Mindful Fysiotherapeut.

Bron: Forner, C. (2018). “What Mindfulness can learn about Dissociation and what Dissociation can learn from Mindfulness.” J Trauma Dissociation. 10: 1-15.

Foto bij artikel door Sergey Nivens / Shutterstock

Samenvatter: Peter van Burken
© www.PsychFysio.nl / drs. P. van Burken.

Meer over dit onderwerp bij Psychfysio

Gravatarfoto voor Peter van Burken

Peter van Burken

Dertig jaar ervaring als fysiotherapeut/psycholoog. Auteur van Gezondheidspsychologie voor de fysiotherapeut en het boek Mindfulness en fysiotherapie. Initiator en docent Psychfysio opleidingen.

Reader Interactions

Om de twee weken 3-6 samenvattingen

Fysiotherapeut? ja nee

6000+ fysiotherapeuten ontvangen de nieuwsbrief.

Cursussen 2019

De Running Fysiotherapeut

5 dagen. Start 4 september 2019. Prijs 895,-...

Fysiopilates opleiding

9 dagen. Start 17 september 2019. Prijs 1295,-...

Dansante Fysiotherapie op basis van Laban/Bartenieff

8 dagen. Start 3 oktober 2019. Prijs 1295,-...

Motivational interviewing en oplossingsgericht coachen

3 dagen. Start 8 november 2019. Prijs 595,-...

Motorisch trainen bij musculoskeletale pijn – Extremiteiten –

4 dagen. Start 11 december 2019. Prijs: 875,-...

Cursussen 2020

Pijn- en Stressmanagement technieken

3 dagen. Start 7 januari 2020. Prijs 595,-...

Gezondheidspsychologie voor de fysiotherapeut

5 dagen. Start 8 januari 2020. Prijs 875,-...

De Mindful Fysiotherapeut

8 dagen. Start 9 januari 2020. Prijs 1295,-...

Praktijk – Neurolinguïstisch Programmeren (NLP)

3 dagen. Start 13 januari 2020. Prijs 595,-...

Acceptance and Commitment Therapy bij pijn

3 dagen. Start 15 januari 2020. Prijs 595,-...

Motorisch trainen bij musculoskeletale pijn – Wervelkolom –

4 dagen. Data voorjaar 2020 volgen. Prijs 875,-...