Een behandelstrategie voor de inzet van hypnose bij chronische pijn

In de inleiding van dit hoofdstuk geeft Jensen een overzicht over het biopsychosociale model van pijn en de plaats van hypnose daarin. Vervolgens valt het hoofdstuk uiteen in twee delen: hypnose bij acute pijn en hypnose bij chronische pijn. Het deel over acute pijn lijkt minder relevantie te hebben voor de fysiotherapeut: het centreert zich voor een deel rond pijnlijke medische procedures. Het deel over chronische pijn is des te meer relevant. De zes thema’s binnen chronische pijn die behandeld worden zijn:

  • Sterke pijn intensiteit en last/ongemak van de pijn.
  • Ziekte overtuigingen en een overmatige biomedische focus.
  • Inadequate coping.
  • Catastroferen.
  • Slaapstoornissen.
  • Gebrek aan sociale steun en/of bekrachtiging van pijn gedrag en/of gebrek aan bekrachtiging van gezondheidsgedrag.

Daarbij geven de auteurs duidelijk aan dat hypnose slechts een onderdeel is van een bredere aanpak die bijvoorbeeld ook bestaat uit voorlichting, fysieke oefeningen, gedragsmatige aanpak, relatie counseling, medicatie etc.
De onderwerpen worden ondersteunt door woordelijk uitgeschreven hypnotische suggesties.

De zes thema’s binnen chronische pijn

Sterke pijn intensiteit en (emotioneel) ongemak van pijn

Om met hypnose het zelfmanagement van pijn van de cliënt te vergroten start de auteur doorgaans met een inductie gevolgd door een serie van verschillende pijnmanagement suggesties. De meest gebruikte inductie verloopt via relaxatie omdat bijna iedereen hier goed op reageert. Bovendien leert de patiënt daarmee al enige vaardigheid in relaxatie aan. Als de behandeling vordert worden meer inducties gegeven om de beste te vinden.
Na de hypnotische inductie volgt in de eerste sessie een serie suggesties bedoeld om:

  • het comfort te bevorderen,
  • de pijn te verminderen,
  • de controle over de pijn te vergoten,
  • het emotionele ongemak van de pijn te verminderen.

Suggesties voor diepe relaxatie en suggesties gericht op het verminderen van emotioneel ongemak van pijn zijn voor de patiënten het makkelijkst te leren, zelfs als de patiënt relatief weinig hypnotisch talent heeft. Toch bieden de auteurs in de eerste sessie ook andere suggesties aan om het directe effect op de pijnperceptie te beoordelen. Om dit effect te beoordelen, maar de hypnose niet te verstoren kan men de volgende strategie hanteren:

Vertel me, terwijl je toelaat dat de spieren van je stem actief worden en jij zelf daarbij ontspannen blijft, wat de huidige intensiteit is die je voelt van welke oncomfortabele sensatie dan ook. Gebruik daarvoor een schaal van 0 tot 10, waarbij 0 ‘geen pijnsensatie’ betekent en 10 een ‘pijnsensatie zo sterk als ik me maar kan voorstellen.

Na de suggesties voor analgesie geven de auteurs altijd een posthypnotische suggestie in de vorm van:

…de gevoelens van comfort en relaxatie, en ook andere effecten van deze sessie, blijven bij je en werken na deze sessie nog door. Soms minuten, uren, of dagen, en met oefening zelfs maanden of jaren.’ De patiënt kan ter ondersteuning na de sessie een of meerdere bandopnamen van de sessie afspelen.

Naast pijn beïnvloeding worden in samenspraak met de patiënt doorgaans ook andere doelen nagestreefd, zoals beter slapen, algemeen welzijn, of meer zelfvertrouwen. Dit bevordert het zelfmanagement en motiveert de patiënt. In de derde en vierde sessie worden verschillende bandjes met verschillende suggesties opgenomen, omdat de auteurs menen dat het hebben van keuzen het zelfmanagement van de patiënt bevordert. De patiënt wordt aangeraden een of meer van deze bandjes overdag te beluisteren. De rest van de sessie wordt gebruikt om de primaire suggesties die eerder werkzaam bleken weer uit te voeren (eventueel wat aangepast).

Veel patiënten blijken bij deze benadering veel of ten minste enige pijn verlichting te ervaren. Degene waarbij dat niet zo goed lukt, rapporteren vaak toch dat ze minder (emotioneel) ongemak van de pijn hebben.

Het is belangrijk te realiseren dat hypnose slechts één onderdeel is van een breder biopsychosociaal perspectief. Het is relatief zinloos de patiënt hypnose ter pijnverlichting aan te leren, terwijl hij nog catastrofeert over pijn en er sociale bekrachtigers zijn van zijn pijngedrag. Pijnverlichting via hypnose, zonder een meer complete aanpak, is anders slecht een behandeling die de patiënt passief ondergaat, uitmondend in de zoveelste teleurstelling. De auteurs labelen daarom de behandeling als ‘zelfhypnose’. Ze leggen daarbij uit dat het doel is de patiënt strategieën aan te leren die hen helpen meer vertrouwen te krijgen, en kracht en controle over de pijn, waardoor ze meer kunnen doen met minder pijn.

Ziekte opvattingen en biomedische focus

Naast de gangbare congitief-gedragsmatige aanpak van educatie, graded activity/exposure, en cognitieve herstructurering kan hypnose ingezet worden om al deze onderdelen te ondersteunen. Het biopsychosociale model kan tijdens hypnose uitgelegd worden.

Is het niet interessant je te realiseren dat pijn meer kanten heeft dat je doorgaans denkt… ‘ en vervolgen bespreek je enkele factoren die van invloed zijn op de pijn en waar de patiënt zelf invloed op kan uitoefenen. Ziekte opvatting kunnen onder hypnose gecorrigeerd worden, net zoals je zou doen als de patiënt niet onder hypnose is.

Inadequate coping

Leeftijd regressie of leeftijd progressie kan gebruikt worden om de cliënt meer adaptieve manieren van coping in verbeelding te laten beleven, zoals weer gaan sporten, jezelf weer sterk en vol vertrouwen voelen, jezelf zien lopen, trost terugkijken dat je dit werk verzet, etc. Het is feitelijk een onder hypnose verbeelde operante conditionering.

Catastroferen

Als je via cognitieve herstructurering uiteindelijk de disfunctionele opvattingen vindt en die weet te herformuleren, dan kunnen die herformuleringen tijdens hypnose verder ingeoefend worden. Bijvoorbeeld:

Als je weer eens ongemak voelt kan je …gaan ontspannen…etc., maar ook realiseren dat je het al eerder aankon….en dat het eigenlijk niets meer te betekenen heeft dan ongemak…’

De patiënt kan onder hypnose ook leren afstand te nemen van catastroferende cognities.

Zie van een afstand hoe je brein deze oude automatische gedachten creëert. Zie ook hoe deze direct vervangen worden door geruststellender gedachten zoals hoe sterk en regelmatig je hartslag is en hoe traag en regelmatig je ademhaling. Je merkt mogelijk dat je instaat bent jezelf te observeren met deze onzinnige gedachten. Misschien vindt je het zelfs vermakelijk hoe overdreven, onjuist, en onzinnig ze zijn, en hoe ze dan gewoon verdwijnen, vanzelf… en minder en minder vaak voorkomen en feitelijk ergens in de toekomt. Wanneer? Dat weet jij alleen. Is het niet interessant te merken dat deze oude onbehulpzame gedachte helemaal verdwenen zijn?

Slaapstoornissen

Ook dit kan natuurlijk via hypnotische suggestie verbetert worden, suggesties om in slaap te vallen, door te slapen, diep en heerlijk te herstellen, en daarna uitgerust te zijn bij het ontwaken etc.

Gebrek aan sociale steun en/of bekrachtiging van pijngedrag of afwezigheid van gezondheidsgedrag

Dit onderwerp wordt niet zozeer beïnvloed door middel van hypnose, maar het is wel een belangrijk thema om rekening mee te houden. Het de effecten van hypnose op andere domeinen van het chronische pijnverhaal ondermijnen.

Praktijk van hypnose bij chronische pijn

Het hoofdstuk beschrijft vervolgens een aantal uitgeschreven suggesties die de auteurs voor hun onderzoek in 2005 gebruikt hebben. Ze zijn door Joseph Barber (1996) ontwikkelt zijn.

De uitgeschreven suggesties betreffen:

Titel Toepassing
Suggesties voor relaxatie. Voor patiënten die een pijnlijke medische procedure ondergaan, of voor chronische pijnpatiënten om te kunnen ontspannen ondanks pijn, of als inductie voor personen met matige hypnotische vermogens.
Suggesties voor comfort. Voor iedereen die ongemak ervaart. Kan ook gemakkelijk samen met een andere suggestie gebruikt worden.
Suggesties voor amnesie. Onderverdeelt in acute en chronische pijn. Werkt vooral bij goed hypnotiseerbare patiënten die gemakkelijke het ongemak van medische procedures kunnen vergeten.
Suggesties voor pijndissociatie. Voor het omgaan met pijnlijke medische procedures of chronische pijn. Werkt beter voor patiënten die veel vermijding gebruiken om met pijn en angst om te gaan.
Suggesties voor tijdsdistorsie. Onderverdeelt in acuut en chronische pijn. Handig om de ervaren tijd in te korten van een onplezierige medische ingreep.
Suggesties voor pijn verschuiving. Zinvol bij acute en chronische pijn. Werkt vooral goed bij patiënten  die in algemene zin goed hypnotiseerbaar zijn.
Suggestie om op de pijn te focussen en dan de sensaties te veranderen. Verbetert de aandacht voor pijn en verandert de specifieke sensaties. Werkt goed bij patiënten die met pijn en angst omgaan door sensiteren (d.w.z met ‘gevaar’ omgaan door erop te letten in plaats van  te vermijden).
Suggesties voor veranderen van sensaties. Voor acute en chronische pijn, als patiënt goed hypnotiseerbaar is. Sluit aan op: Suggestie om op de pijn te focussen en dan de sensaties te veranderen.
Suggestie voor pijnvermindering. Kan bij elke patiënt met pijn aangeboden worden.
Suggestie voor hypno-anesthesie. Kan bij elke patiënt met pijn aangeboden worden.
Suggesties voor afleiding met gebruik van verbeelding van ‘veilige plaats’. Zoals de meeste suggesties, kan dit ook gebruikt worden als onderdeel van de inductie.
Suggesties om de onaangenaamheid van pijn te verminderen. Kan altijd toegepast.
Posthypnotische suggesties voor zelfhypnose en voor het behoud van het behandeleffect. Kan aan eind van de behandelsessie gegeven worden, of op een tape om het effect van de behandeling te verlengen.
Suggesties voor veranderingen in leefstijl. Als leefstijl veranderingen zinvol lijken bij het omgaan met chronische pijn.
Suggesties voor leeftijdsregressie en leeftijdprogressie. Helpt de chronische pijn patiënt zich pijnvrij voor te stellen, en geeft ze gedragsvoorbeelden die ze in het dagelijks leven na kunnen bootsen. (Afkomstig van Steve Gilligan).
Metaforen voor pijnvermindering. Voor acute en chronische pijn. Het gebruik hangt erg af van de creativiteit om de metaforen af te stemmen op de patiënt.

Jensen, M. P., Patterson, D.R. (2008). Hypnosis in the relief of pain and pain disorders. The Oxford handbook of hypnosis: theory, research and practice. M. R. Nash, Barnier, A.J., Oxford University Press: 503-533.

Over de auteur

Peter van Burken

Psycholoog / ex-fysiotherapeut. Auteur van Gezondheidspsychologie voor de fysiotherapeut en het boek Mindfulness en Fysiotherapie. Initiator en docent Psychfysio opleidingen.

Meer nieuws van Psychfysio:

Zin in een leuke en boeiende cursus?

Kijk dan hier voor inspiratie!

" 3000+ tevreden fysiotherapeuten gingen je voor. "

Database met 1400+ artikelen

Nieuwsbrief

Fysiotherapeut?(Vereist)

Voorjaar 2022

Acceptance and Commitment Therapy bij pijn

3 dagen. Start 1 april 2022. Prijs € 495,-…

De Running Fysiotherapeut

5 dagen. Start 11 mei 2022. Prijs € 895,-…

Motivational interviewing en oplossingsgericht coachen

3 dagen. Start 13 mei 2022. Prijs € 495,-…

Motorisch trainen bij musculoskeletale pijn – Extremiteiten –

4 dagen. Start 15 juni 2022. Prijs: € 875,-…

Motorisch trainen bij musculoskeletale pijn – Wervelkolom –

4 dagen. Start 17 juni 2022. Prijs € 875,-…

Najaar 2022

Dansante Fysiotherapie op basis van Laban/Bartenieff

8 dagen. Start 9 september 2022. Prijs € 1295,-…

De Mindful Fysiotherapeut

8 dagen. Start 22 september 2022. Prijs € 1295,-…

Rustig uitgevoerde aandachtsvolle beweging op de grond.

Belevingsgericht lichaamswerk binnen de fysiotherapie

4 dagen. Start najaar 2022. Prijs € 795,- Bij…

Vrouw doet pilates oefeningen en voorkomt daardoor rugpijn.

Fysiopilates opleiding

9 dagen. Start 4 oktober 2022. Prijs € 1395,-…

crkbo_instelling_rgb
kngf-logo-klein
keurmerk-fysiotherapie-logo-klein