Nog steeds geen bewijs voor het bestaan van symptoomsubstitutie

In de jaren 50-60 was symptoomsubstitutie nog een belangrijk thema binnen psychodynamische- en gedragsmatige benaderingen. Neurotische symptomen, bijvoorbeeld in de vorm van lichamelijke klachten, zouden volgens deze theorie ontstaan uit een conflict tussen (a) onbewuste verboden impulsen die onder drukt moeten worden en (b) het ego. Als je alleen de symptomen behandeld en niet het dieper liggende conflict ben je volgens deze theorie op het verkeerde niveau bezig. Het conflict en de bijkomende symptoomformatie blijven dan bestaan, en dus verschijnt een symptoom op een andere plek. Er heeft dan symptoomsubstitutie of symptoomverschuiving plaatsgevonden. Het onderzoek naar symptoomsubstitutie kampt echter met een aantal methodologisch uiterst lastige problemen. Bijvoorbeeld: hoe weet je zeker dat een nieuw symptoom dat ontstaat na succesvolle behandeling van een eerder symptoom een vorm van symptoomsubstitutie is? Sommige auteurs vinden op grond van deze en andere overwegingen symptoomsubstitutie een niet te onderzoeken concept.

Empirisch bewijs

Ondanks deze methodologische problemen gaat de auteur opzoek in de literatuur naar bewijzen voor symptoomsubstitutie. Er is in bijna een eeuw verbazingwekkend weinig onderzoek naar symptoomsubstitutie gedaan, terwijl dit concept toch sterk het (psychodynamische) handelen stuurt. Een vroege review uit 1973 van Neurenberg toont al weinig tot geen bewijs aan voor symptoomsubstitutie. De auteurs van het huidige artikel starten hun literatuuronderzoek vanaf 1973 en vinden 20 relevante artikelen. De resultaten pleiten tegen het bestaan van symptoomsubsitutie. Zo vindt men bij conversiestoornissen die met succes behandeld zijn feitelijk geen symptoomsubstitutie ontstaan, hoogstens terugval naar hetzelfde symptoom. Ook bij de behandeling van bedplassen wordt geen symptoomsubstitutie gevonden. Dergelijke negatieve bevindingen ziet men ook bij andere aandoeningen of klachten. Samenvattend vindt de auteur geen bewijs voor symptoomsubstitutie in deze 20 artikelen.

Opmerking samenvatter

Fysiotherapeuten met kennis van psychosomatiek doen er goed aan recent bewijs mee te wegen in hun theoretische overwegingen ten aanzien van de symptoomdynamiek bij een patiënt. Met enige regelmaat kan men opmerkingen horen als: ‘…dan behandel je alleen maar het symptoom, je zult zien dat er dan een ander symptoom voor in de plaats terugkomt…’. Volgens de wetenschappelijke literatuur daar gelukkig weinig bewijs voor.

Tryon, W. W. (2008). “Whatever happened to symptom substitution?” Clinical psychology review 963-968.

Peter van Burken

Peter van Burken

Psycholoog / ex-fysiotherapeut. Auteur van Gezondheidspsychologie voor de fysiotherapeut en het boek Mindfulness en Fysiotherapie. Initiator en docent Psychfysio opleidingen.

Meer nieuws van Psychfysio:

Zin in een leuke en boeiende cursus?

Kijk dan hier voor inspiratie!

" 3000+ tevreden fysiotherapeuten gingen je voor. "

Nieuwsbrief

Elke twee weken 3 samenvattingen voor fysiotherapeuten. Gratis, al 16 jaar lang. 6000+ fysiotherapeuten gingen je voor.

Database met 1500+ artikelen

Voorjaar 2023

Pijn- en Stressmanagement technieken

Pijn- en Stressmanagement technieken

3 dagen. Start 19 januari 2023. Prijs € 595,-…

De Mindful Fysiotherapeut

De Mindful Fysiotherapeut

8 dagen. Start 10 februari 2023. Prijs € 1395,-…

Werken met beleving en emotie binnen de fysiotherapie

Werken met beleving en emotie binnen de fysiotherapie

3 dagen. Start 8 maart 2023. Prijs € 595,-…

Vrouw doet pilates oefeningen en voorkomt daardoor rugpijn.

Fysiopilates opleiding

9 dagen. Start 14 maart 2023. Prijs € 1395,-…

Dansante Fysiotherapie op basis van Laban/Bartenieff

Dansante Fysiotherapie op basis van Laban/Bartenieff

8 dagen. Start 30 maart 2023. Prijs € 1395,-…

De Running Fysiotherapeut

De Running Fysiotherapeut

5 dagen. Start 10 mei 2023. Prijs € 995,-…

Gezondheidspsychologie voor de fysiotherapeut

Gezondheidspsychologie voor de fysiotherapeut

5 dagen. Start 15 mei 2023. Prijs € 975,-…

Acceptance and Commitment Therapy bij pijn

Acceptance and Commitment Therapy bij pijn

3 dagen. Start 20 mei 2023. Prijs € 495,-…

Motivational interviewing en oplossingsgericht coachen

Motivational interviewing en oplossingsgericht coachen

3 dagen. Start 24 mei 2023. Prijs € 495,-…

Motorisch trainen bij musculoskeletale pijn - Wervelkolom -

Motorisch trainen bij musculoskeletale pijn – Wervelkolom –

4 dagen. Start 14 juni 2023. Prijs € 975,- …

Motorisch trainen bij musculoskeletale pijn - Extremiteiten -

Motorisch trainen bij musculoskeletale pijn – Extremiteiten –

4 dagen. Start 16 juni 2022. Prijs: € 975,-…

kngf-logo-klein
keurmerk-fysiotherapie-logo-klein
crkbo_instelling_rgb
NRTO_keurmerk-170px